Maciej Miezian

Krzes?awice, Wioseczko moja ukochana,

Z r?k niecnego jurysty niedawno wyrwana!

I kiedy? ci? zobacz? od wi?zw swobodny?

Kiedy? zaczn? ?y?, siebie i twych wdzi?kw godny?

Bawi?c si? lub pracuj?c, lub ?pi?c wpo?rd cienia,

Wiod?c biednego ?ycia mi?e zapomnienia...

Hugo Ko??ataj, Daremne projekta

Krzes?awice, Wioseczko moja ukochana... pisa? Hugo Ko???taj, kiedy po upadku powstania ko?ciuszkowskiego siedzia? w austriackim wi?zieniu w O?omu?cu. T?skni? do tego miejsca bardziej ni? do jakiegokolwiek na ?wiecie, a przecie? ani si? tutaj nie urodzi?, bo przyszed? na ?wiat w Dederka?ach Wielkich na Wo?yniu, ani te? nie by? to jego jedyny maj?tek (nale?a?y do niego na przyk?ad rwnie? pobliskie Bie?czyce). Hugo Ko???taj prowadzi? bardzo aktywne ?ycie: pisa?, podr?owa?, dzia?a? na niwie politycznej, reformowa? krajowe szkolnictwo w ramach Komisji Edukacji Narodowej. Wszystko to wymaga?o od niego sta?ej obecno?ci w stolicy lub w ktrym? z wielkich o?rodkw: Wilnie, Lwowie b?d? Krakowie. Jednak gdy pisa? te wersy, by? ju? cz?owiekiem przegranym. Siedzia? w wi?zieniu, a jego przysz?o?? malowa?a si? ponuro dlatego t?skni? do miejsca, gdzie mg?by zazna? chwili s?odyczy i spokoju.

Mwi o tym poemat Daremne projekta, z ktrego pochodzi przytoczony cytat. Dzie?o to jest dla nas o tyle cenne, ?e zawiera opis budynkw dworskich, ogrodw i zabudowa? gospodarczych dzi? ju? nieistniej?cych, gdy bowiem Kirchmayerowie wznie?li tu now? rezydencj? w 1826 r., dawny dworek Hugona Ko???taja przemieniono w kuchni? letni?. Sta?a ona mniej wi?cej tam, gdzie dzi? znajduje si? latarnia ko?o parkingu. Resztki tej budowli istnia?y tu jeszcze w 1918 r., potem je rozebrano.

Kirchmayerowie byli wielkimi bankierami. Ich rodowa siedziba mie?ci?a si? w pobliskim Pleszowie, zakupionym od Czartoryskich. Tam te? wystawili sobie okaza?y dom, ktry z czasem przemieni? si? w prawdziwy pa?ac. Krzes?awice stanowi?y tylko jeden z licznych folwarkw, ktre puszczano w dzier?aw?. Jaki? czas gospodarowa? tu jeden z rodu galicyjski polityk Julian Kirchmayer, ale z punktu widzenia pi?miennictwa wa?niejszy okaza? Kazimierz Girtler, syn rektora Uniwersytetu Jagiello?skiego, Sebastiana Girtllera. By? to cz?owiek bywa?y w ?wiecie, w dodatku paraj?cy si? pirem i ch?tnie spisuj?cy dla potomnych opas?e pami?tniki. W 1971 ukaza?y si? w dwa tomy jego wspomnie? (Kazimierz Girtler, Opowiadania, Wydawnictwo Literackie, Krakw 1971). Znajduj? si? tam wzmianki o jego dzia?alno?ci w Krzes?awicach, opisy ?ycia ch?opw i ich mentalno?ci, wizyty u okolicznych dzier?awcw, refleksje o polityce... etc. S?owem, nakre?li? Girtler barwn? panoram? ?ycia wiejskiego z pierwszej po?owy XIX w.

Tak na przyk?ad opisywa? zabawy ch?opw:

Wesela bywa?y szumne. Godawiec, so?tys, ktrego licz? dzi? na kilkana?cie tysi?cy gotwki, wydaj?c crk? za m?? do Mogi?y, prcz wina, miodu, araku, piwa, kupi? 40 garncw okowity. Takie wesele zwykle trwa?o ca?y tydzie?. Wypraw? panny m?odej po?ciel, skrzyni? przewo?? uroczy?cie na wozie, na ktrym ona siedzi; przy strzelaniu i krzyku z domu odje?d?a. Bywaj? przy tym maskarady i r?ne wyskoki weso?o?ci, ?piewy wdzi?czne, cho? wrzaskliwe, a taniec szalony. Taki taniec w porz?dnych krakowskich ubiorach, jaki bywa? w krzes?awickiej karczmie, prawdziwie ?e warto cho? raz w ?yciu ogl?da?. Lud to, lud niezrwnany do wszystkiego, gdyby jeno nie by? ba?amucony i narowiony. Jaki? to lud by? za Jagiellonw ten lud krakowski. C? on wart by? dla ka?dego z krlw polskich, c? on wart i dzi? jeszcze ! (Girtler,... s. 169-170)

Nast?pny w?a?ciciel maj?tku nie pisa? zbyt wiele, lecz za to pozostawi? liczne szkice i widoki tych okolic. Chodzi tu, oczywi?cie, o Jana Matejk?, ktry w 1876 r. naby? dwr oraz 330 morgw ziemi (oko?o 160 ha) za 92 tys. z?otych re?skich uzyskanych ze sprzeda?y obrazu Batory pod Pskowem. Artysta by? niezwykle przywi?zany do tego miejsca, cho? gospodarowa? nie najlepiej (jako malarz niewielkie mia? poj?cie o pracy na roli, za? lata nieurodzaju dodatkowo pog??bi?y kryzys). Po jego ?mierci rodzina sprzeda?a w?o?? za jedyne 54 tys. z?r., cho? do tego czasu ceny ziemi znacznie wzros?y. Sporz?dzony na potrzeby procesu s?dowego inwentarz (rodzina s?dzi?a si? o spadek) jest kolejnym ciekawym ?rd?em dotycz?cym dziejw dworu i samych Krzes?awic.

Matejko cz?sto umieszcza? krzes?awicki pejza? na swoich obrazach w charakterze t?a. Wyst?puje on w portretach dzieci, Rzeczpospolitej Babi?skiej oraz w dziele Boles?aw Rogatka i Anna Deren. Z kolei konie z dworskiej stajni pojawiaj? si? m.in. na p?tnach: Jan III Sobieski pod Wiedniem oraz Ko?ciuszko pod Rac?awicami. Szczeglnie ten drugi obraz mocno zwi?zany jest z Krzes?awicami, bo tutejsi ch?opi pozowali malarzowi do postaci kosynierw (jeden z nich, wyobra?aj?cy Bartosza G?owackiego, zmieni? sobie potem nazwisko z Bolig?owa na G?owacki). Poza tym widoczny na obrazie kopiec, na ktry wje?d?a Naczelnik, rzeczywi?cie znajdowa? si? na ko?cu dworskiego ogrodu. Matejko umie?ci? te? na p?tnie dawnego w?a?ciciela dworu w Krzes?awicach, Hugona Ko??ataj?, cho? akurat jego pod Rac?awicami nie by?o.

W?rd zachowanych rysunkw Matejki wiele dotyczy Krzes?awic. Niektre z nich zawieraj? obja?nienia, st?d np. wiemy, jak wygl?da? Janek Krzepina fornal czy miejscowy geniusz Grzymek, a tak?e jak odbywa? si? przyjazd na wie? rodziny Matejkw (zdarzenie to przedstawi? artysta w formie zabawnej autokarykatury). W salach watyka?skich znajduje si? malowid?o przedstawiaj?ce wr?czenie papie?owi obrazu Jan III Sobieski pod Wiedniem. W?rd sportretowanych tam osb rozpozna? mo?na wjta z Krzes?awic, ktrego Matejko zabra? do Rzymu jako przedstawiciela ludu polskiego.

Sam Mistrz Jan pami?tnikw nie zostawi?, ale spisywa? je jego sekretarz, Marian Gorzkowski, ktry przedstawia? ?ycie malarza czasami godzina po godzinie. Poznali si? akurat owego 1876 r., kiedy to artysta kupi? Krzes?awice. Gorzkowski tak to wspomina:

W ko?cu tego roku [tj. 1876] przypada sprzeda? wielkiego obrazu, Stefana Batorego, ktry zakupi? hrabia Tyszkiewicz z Litwy, oraz nabycie wsi Krzes?awic, gdzie urz?dzona zosta?a tak?e letnia dla artysty pracownia. Zdobycie na w?asno?? wioski jest zawsze dla ka?dego najulubie?szym marzeniem, tote? artysta cieszy? si? bardzo, ?e ju? posiada na w?asno?? kawa? tej polskiej ziemi, ktr? z dzieci?stwa ukocha?. (Marian Gorzkowski, Jan Matejko, Krakw 1993, s. 75-76).

Pami?tniki Gorzkowskiego s? dzie?em bezcennym zarwno do poznania biografii Matejki, jak i dziejw Krzes?awic. Odnotowuj? niezwykle dok?adnie, jakie obrazy artysta tu namalowa?, kto mu s?u?y? za model, kto go odwiedza?... itp. Zachowa? si? z tych czasw tak?e artyku? w Kurierze Warszawskim napisany przez dziennikarza, ktry odwiedzi? Matejk? w jego wiejskiej rezydencji (gospodarz malowa? wwczas Rzeczpospolit? Babi?sk?, daj?c jako t?o jab?onie w swoim sadzie ).

Obraz Krzes?awic pojawia si? tak?e w pami?tnikach gen. Jerzego Kirchmayera. Ten doskona?y ?o?nierz, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej i kampanii wrze?niowej 1939 r., dowdca Okr?gu Warszawskiego Armii Krajowej, a przy tym ceniony historyk wojskowo?ci, sp?dza? w dzieci?stwie letnie wakacje w krzes?awickim m?ynie, ktry pozosta? w r?kach rodziny po sprzeda?y dworu w 1876 r. i a? do 1913 r. stanowi? ich w?asno??. Genera? tak pisa? o jego znaczeniu:

Ale m?yn krzes?awicki by? jakby jakim? rodowym dobrem rodziny Kirchmayerw. Mia? go dziadek, potem stryj Kanty, teraz rodzice. W Krzes?awicach wyro?li moi stryjowie i ich siostry. (...) Krzes?awice by?y ju? jakby ostatnim wspomnieniem jeszcze niedawnej ?wietno?ci Kirchmayerw. Pewnie tu zawi?za? si? maria? Beaty, crki w?a?ciciela dworu krzes?awickiego, mistrza Jana Matejki, z moim stryjem Wincentym Kirchmayerem. Z Krzes?awic by?o niedaleko do Pleszowa, w ktrym grzebano niczym na Wawelu zmar?ych cz?onkw naszego rodu. (Jerzy Kirchmayer, Pami?tniki, Ksi??ka i Wiedza, Warszawa 1965 s. 56-57)

Tak?e w XX w. dworek by? cz?sto malowany i uwieczniany na b?onie fotograficznej. Na przyk?ad w zbiorach Muzeum Dworku Matejki znajduje si? scena rodzajowa zatytu?owana Poranek w Krzes?awicach p?dzla bratanka Mistrza Jana, Stefana Matejki. Jest tam te? widok dworku z 1942 r. namalowany przez Leszk? oraz inny, wykonany przez Stefana Rostworowskiego w latach 70.

Muzeum Historyczne Miasta Krakowa posiada liczne zdj?cia Henryka Hermanowicza i Stanis?awa Gawli?skiego pokazuj?ce stan dworku z czasw, gdy mieszka?a tu ostatnia dziedziczka, Maria Burzy?ska. Wida? tam nieistniej?ce ju? zdobienia sufitu w salonie oraz budynki spichlerza i stajni, rozebrane w latach 70.

Gdy w pierwszej po?owie lat 90. by?em kustoszem Muzeum Dworku Matejki, nagrano tutaj kilka przedstawie? Teatru Telewizji, g?wnie w re?yserii Kazimierza Kutza. Poniewa? by?y to z regu?y sztuki Czechowa albo Ostrowskiego, rezydencja Matejki na par? tygodni zmienia?a si? w rosyjsk? prowincj?, za? przez pokoje przewija?a si? plejada wybitnych polskich aktorw: Anna Dymna, Agnieszka Grochal, Dorota Segda, Jerzy Bi?czycki, Jan Frycz czy Zbigniew Zamachowski.

Reasumuj?c, mo?na powiedzie?, ?e co do ilo?ci pisanych i malowanych przekazw Krzes?awice ust?puj? na terenie Nowej Huty jedynie Mogile, gdzie znajduje si? s?ynny Kopiec Wandy i klasztor cystersw. Zapewne wiele z pejza?y Krzes?awic robionych np. przez uczniw Matejki, ktrzy przyje?d?ali do niego na majwki, wisi nierozpoznanych w muzeach i zbiorach prywatnych.

Dom Matejki w Krzes?awicach jest uwa?any za jeden z najcenniejszych przyk?adw architektury dworkowej w Polsce. Jego wizerunek umieszcza si? w albumach, a nawet znalaz? si? na znaczku pocztowym. Tak?e sama wie? warta jest obszernej monografii, bo szczyci si? bogat? histori? i wybitnymi mieszka?cami.