Szlak architektury i urbanistyki

 

1. Plac Centralny (proj. J i M. Ingardenowie) to wizytówka Nowej Huty. Zrealizowany w stylu dojrzałego socrealizmu nawiązuje do włoskich rozwiązań okresu renesansu i baroku. Wychodzące z niego ulice wyznaczają osie: miejską (do Krakowa), pracy (kombinat) i wypoczynku (dzielnice północne). Wobec braku zabudowy od południa rozpościera się stąd widok na widoczne w oddali pasmo Beskidów.

2. Centrum E – zespół bloków wystawionych w latach 80. Jeden z pierwszych przykładów postmodernizmu na terenie Krakowa. Pierwotnie miał tu się jeszcze znajdować efektowny Pałacu Ślubów, zamykający od południa Plac Centralny. Nigdy go jednak nie zrealizowano. Dziś w tym miejscu stoi pomnik „Solidarności”

3. Budynek Kina „Światowid” był budowany podczas przełomu październikowego 1956, kiedy to odstępowano od zasad socrealizmu. Zrezygnowano wtedy z bogatej szaty zewnętrznej upraszczając detal architektoniczny i nadając mu proste, geometryczne formy.

4. Centrum A to klasyczne osiedle centrum Nowej Huty. Są tu nawet podziemne garaże i pierwsze „punktowce”, budowane jeszcze w stylu socrealizmu. Do lat 60. mieszkało tu wielu spośród 150 Greków- emigrantów uciekajacych z kraju przed prawicowym reżimem.

5. Dom na os. Wandy 14 to pierwszy budynek w Nowej Hucie. Ot tej kamienicy zaczęła się budowa miasta. Stąd znajduje się tu pamiątkowa tablica. Niewielki placyk pomiędzy os. Wandy i Willowym był pierwszym rynkiem Nowej Huty.

6. Bloki na os. Hutniczym to pierwsze w Polsce gmachy wystawione w technologii wielkiej płyty, która choć wynaleziona w USA do Polski przyszła ze Związku radzieckiego.

7. Dom Szwedzki został wybudowany w 1957 jako pierwszy nowoczesny gmach mieszkalny w Krakowie po odrzuceniu zasad socrealizmu. Projekt i technologia zostały zaczerpnięte z architektury szwedzkich miast Sztokholmu i Goteborga, stąd do dziś nazywany on jest „blokiem szwedzkim”. Ma on długość 200 m. i jest najdłuższym budynkiem mieszkalnym w Nowej Hucie.

8. Muzeum Nowej Huty na os. Słonecznym posiada w swoich zbiorach liczne dokumenty i publikacje poświęcone Nowej Hucie, w tym także architekturze i urbanistyce. Sam budynek w którym się znajduje jest przykładem modernistycznej architektury końca lat 50.

9. Kościół Serca Jezusowego wzniesiony w stylu postmodernistycznym w miejscu, gdzie niegdyś miał stanąć pierwszy w Nowej Hucie kościół. W latach 50. Nie udało się go jednak zrealizować, a miejsce to w 1960 r. stało się widownią burzliwych manifestacji społecznych znanych jako „walka o Krzyż Nowohucki”. Gdy ok. 2000 r. przystąpiono do budowy świątyni trzeba było zrealizować o wiele mniejszy obiekt niż kiedyś zamierzano, bo na części dawnej działki wystawiono w czasach komunistycznych szkołę.

10. Teatr Ludowy miał być pierwotnie tymczasową budowlą wykonaną z drewna i rozebraną gdy powstanie , planowany na Placu Centralnym, wielki teatr. Dzięki uporowi architektów wzniesiono go jednak z cegły i dziś stanowi jedyną tego typu placówkę na terenie Nowej Huty, a zarazem świetny przykład warszawskiej odmiany socrealizmu. Jako ciekawostkę można podać, że dwie okrągłe wieżyczki zdobiące fasadę chciano pierwotnie usunąć, gdyż uznano je za ... zbyt amerykańskie !

11. Sala gimnastyczna Liceum nr. XI im. Marii Dąbrowskiej to jedno z pierwszych nowohuckich kin z lat 50. Obok niego na niewielkim parkingu ułożona z czerwonych cegła nawierzchnia to oryginalny ślad dawnej ulicy. W latach 50. Taką nawierchni ę miały wszystkie ulice i place w Nowej Hucie.

12. Kościół Matki Boskiej Królowej Polski zwany jest od charakterystycznego dachu w kształcie łodzi „Arka Pana”. Budowany jako symbol przeprawienia się kościoła katolickiego przez „Czerwone Morze” komunizmu był solą w oku władz PRL, które za wszelką cenę starały się nie dopuscic do jego ukończenia. Budowa trwała 11 lat (1966-1977). Dziś świątynia ta, będąca luźnym nawiązaniem do kaplicy Le Coubusiera w Ronchamb, jest jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów Nowej Huty, a zarazem jedna z ciekawszych realizacji koscielnych w skali całej Europy.

 

Szlak wolnościowy

 

1. Brama Główna kombinatu - Z czterech „bastionów” NSZZ „Solidarność” trzy: Warszaw, Wrocław i Gdańsk miały zakłady rozproszone. W Nowej Hucie było to o wiele prostsze. Zatrudniający ponad 30 tysięcy ludzi kombinat miał tylko jedną bramę prowadzącą do miasta. Przekształcenie naturalnego pochodu ludzi wracających z pracy w antyrządową manifestację doprawdy nie było trudne. Wystarczyło tylko rozwinąć kilka transparentów i dać hasło do skandowania

 

2. Plac Centralny - W Polsce Nowa Huta była swoistym fenomenem architektonicznym, nie tylko ze względu na socrealistyczną zabudowę, lecz także na fakt, że ulice były specjalnie przystosowane do manifestacji.

Przywódcy podziemnej „Solidarności” musieli być niesłychanie wdzięczni budowniczym Nowej Huty za odpowiednie skomponowanie miasta.

 

3. Aleja Róż - Pierwotnie miała to być ulica, a raczej forma deptaka, łącząca komunikacyjne rondo nazwane Placem Centralnym z głównym forum Nowej Huty - Placem Ratuszowym. Tego ostatniego, jak wiemy, nie zrealizowano i Aleja Różstała się typową dla socjalistycznej urbanistyki drogą donikąd. 17. kwietnia 1973 r. stanął tu ważący 7 ton posąg. W nocy 18. kwietnia 1979 r. Aleją Róż wstrząsnął potężny wybuch. Ktoś rozłożył ładunki pod kroczącymi nogami Lenina. Pierwszy ładunek urwał wodzowi piętę, drugi spadł z postumentu i eksplodował na placu, wybijając wszystkie szyby w oknach, ale nie uszkadzając pomnika. Lenin ocalał i jeszcze przez 10 lat. W latach 80. demonstranci obrzucali go farbą, usiłowali przewrócić lub podpalić. Ostatecznie pomnik Lenina usunięto 10. grudnia 1989 r., W 1992 r. zakupił go ekscentryczny szwedzki milioner Big Bengt Erlandsson. Dziś można go podziwiać w miasteczku osobliwości „Halltjaparal” pod Sztokholmem.

 

4. Plac Włodka Urwipięty - Tuż za pomnikiem Lenina znajduje się niewielki skwerek nazywany lokalnie Zad...em Lenina lub – po słynnym zamachu na monument - Placem Włodka Urwipięty. Mieści się tu restauracja „Stylowa” (po wybuchu - „Bar pod Kuternogą”), zaś po drugiej stronie - galeria wystawowo-handlowa. Kiedyś w tych pomieszczeniach miał swoją siedzibę nowohucki Salon Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Przez lata była to jedyna tak duża artystyczna instytucja na terenie Nowej Huty.

 

5. Plac Ratuszowy - Przechodząc z Placu Włodka Urwipięty dalej, dostajemy się na dawny Plac Ratuszowy. Kiedyś miało to być główne forum nowego miasta, z własnym ratuszem i reprezentacyjnymi gmachami mieszczącymi ważne urzędy społeczne i państwowe. Tu miało bić serce Nowej Huty.

Plac został częściowo zabudowany, a resztę zmieniono na park. Wznoszą się przy nim liczne budowle z okresu „odwilży” i lat 60. Wśród nich jest jakże „dom szwedzki”- pierwszy w pełni modernistyczny budynek w Krakowie, wzorowany na rozwiązaniach Le Corbusiera.

 

6. Dom Szwedzki - W trzy lata po zgonie Stalina nadszedł polski październik a wraz z nim okres względnej wolności. Architekci polscy wybrali się do Szwecji. Tu pod Sztokholmem zapoznali się z najnowszymi rozwiązaniami w budownictwie i po powrocie zaczęli stawiać domy zwane „szwedzkimi”.

Pierwszy z nich powstał na osiedlu „B-3”, zwanym dziś Szklane Domy. Jego autorem był Janusz . Był to pierwszy całkiem nowoczesny gmach w ówczesnym Krakowie i wycieczki przyjeżdżały, by go obejrzeć.

 

7. Osiedle Teatralne - Teren dzisiejszego Osiedla Teatralnego nosił niegdyś nazwę „Tajwanu”. Jego budowę zaczęto bowiem z daleka od istniejących już zabudowań i nowe bloki wyglądały jak wyspa na oceanie falującego tu jeszcze zboża. Na przełomie lat 50. i 60.pozostawało tu wystarczająco dużo miejsca, by ulokować te obiekty, które nie mieściły się na innych osiedlach. Po publikacji Poematu dla dorosłych A. Ważyka wystawiono okazałe kino i teatr. Po 1956 roku władze zgodziły się na wybudowanie kościoła, a potem cofnęły tę decyzję i zarządziły, by w miejscu świątyni wznieść szkołę. Spowodowało to w kwietniu 1960 r. wybuch zamieszek znanych jako walki o Krzyż Nowohucki.

 

8. Krzyż Nowohucki – Dopiero w 1957 r., na fali „odwilży” Rada Narodowa zgodziła się, by stanął w Nowej Hucie kościół. W 1960 r. władze rozwiązły komitet budowy, a gromadzone przez wiernych środki skonfiskowano i przeznaczono na cele społeczne. W miejscu świątyni postanowiono wybudować szkołę. W połowie kwietnia zawiadomiono księdza, że ma usunąć krzyż, a w tydzień później spychacz zaczął zasypywać wykopy zrobione pod fundamenty kościoła. Gdy podkopany krzyż zaczął się przechylać, tłumiona przez lata furia ludzi znalazła gwałtowne ujście. Konfrontacja społecznego protestu z decyzjami władz przybrała głośną, krwawą formę. Nie wiemy, ilu uczestników demonstracji ucierpiało podczas zajść, ale jeżeli straty wśród milicji określano na 200 rannych (w tym 15 ciężko), to po stronie ludności cywilnej musiało być ich trzy- lub czterokrotnie więcej.

W 2001 r. tuż obok krzyża ks. kardynał Franciszek Macharski konsekrował niewielki kościółek Najświętszego Serca Pana Jezusa. W ten sposób ziściło się marzenie ludzi, którzy czterdzieści lat wcześniej walczyli o Nowohucki Krzyż.

 

9. Kino „Świt”- Efektem ogłoszenia przez Adama Ważyka Poematu dla dorosłych było m.in. wystawienie w Nowej Hucie dwóch dużych kin oraz kilkunastu mniejszych. Projekt kina „Świt” został przysłany z Warszawy - tak bardzo śpieszyło się władzy udowodnić, że dba o obywateli.

 

10. Teatr Ludowy - Teatr Ludowy zainaugurował działalność 3 XII 1955 r. wystawieniem sztuki Krakowiacy i górale Wojciecha Bogusławskiego. Dobór repertuaru nie był przypadkowy – akcja dramatu toczy się pod pobliskim klasztorem w Mogile. Na pamiątkę owej premiery, a także dla uczczenia samego Bogusławskiego, osiedla po drugiej stronie ulicy (naprzeciw teatru) ochrzczono mianem Krakowiaków i Górali.

Przez teatr przewinęło się wielu wybitnych reżyserów i aktorów, m.in. Krystyna Skuszanka, Józef Szajna, Ryszard Filipski, Olga Lipińska, Izabela Cywińska, Franciszek Pieczka, Witold Pyrkosz i Jerzy Stuhr.

 

11. „Arka Pana” - kościół Matki Bożej Królowej Polski - Przez siedem lat od wydarzeń związanych z obroną Krzyża Nowohuckiego trwała w„wojna pozycyjna” między władzą a Kościołem. W końcu została wydana zgoda na budowę kościoła i w miejscu, gdzie stała kaplica. Przez swój opór komuniści sami doprowadzili do tego, że powstanie „Arki” stało się sensacją na skalę światową.

Powstanie kościoła było przede wszystkim zasługą dwóch ludzi: obecnego Ojca Świętego, Jana Pawła II - podówczas arcybiskupa krakowskiego, oraz mianowanego przezeń w 1965 r. na proboszcza Bieńczyc ks. Józefa Gorzelanego. Pokonując rozmaite przeszkody, z uporem dążyli oni do zakończenia robót i 15. maja 1977 r. szczęśliwie dokonali konsekracji świątyni.

Od 13. czerwca 1982 r. pod „Arką Pana” co miesiąc odbywały się demonstracje przeciwko wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego.

 

12. „Blokowiska” - Gdy w 1959 r. Nowa Huta zaczęła się rozrastać poza obręb wytyczony przez plan Ptaszyckiego, Stowarzyszenie Architektów Polskich rozpisało konkurs na zabudowę osiedla Bieńczyce. Obecny w komisji przedstawiciel inwestora był zdania, iż należy kontynuować zabudowę niską, 5-piętrową, ale został przegłosowany. Wybrano projekt warszawskiej architektki, J. Guzickiej, z wysokimi punktowcami luźno rozstawionymi w terenie.

Ten typ budynków zdominował wkrótce krajobraz nowych osiedli, nie tylko w Nowej Hucie, ale i w Polsce.

 

13. Pomnik Bogdana Włosika - Bogdan Włosik był pracownikiem Wydziału Walcowni Zimnej i uczniem III klasy technikum wieczorowego. Zginął 13. października 1982 roku, zastrzelony przez agenta Służby Bezpieczeństwa.

Pomnik w miejscu śmierci Bogdana Włosika stanął dopiero w 1992 roku. Jest on dedykowany wszystkim ofiarom stanu wojennego. W Nowej Hucie należeli do takich: Adam Grudziński, Andrzej Szewczyk, Ryszard Smogur , Marek Domagała, Emilia Dadała-Afenda, Jacek Żaba, Józef Sawa, Eugeniusz Bychawski. Wszyscy wymienieni byli działaczami pierwszego w Polsce wolnego związku zawodowego - NSZZ „Solidarność”.

 

 

Maciej Miezian