Szlak architektury i urbanistyki

1. Plac Centralny (proj. J i M. Ingardenowie) to wizytwka Nowej Huty. Zrealizowany w stylu dojrza?ego socrealizmu nawi?zuje do w?oskich rozwi?za? okresu renesansu i baroku. Wychodz?ce z niego ulice wyznaczaj? osie: miejsk? (do Krakowa), pracy (kombinat) i wypoczynku (dzielnice p?nocne). Wobec braku zabudowy od po?udnia rozpo?ciera si? st?d widok na widoczne w oddali pasmo Beskidw.

2. Centrum E zesp? blokw wystawionych w latach 80. Jeden z pierwszych przyk?adw postmodernizmu na terenie Krakowa. Pierwotnie mia? tu si? jeszcze znajdowa? efektowny Pa?acu ?lubw, zamykaj?cy od po?udnia Plac Centralny. Nigdy go jednak nie zrealizowano. Dzi? w tym miejscu stoi pomnik Solidarno?ci

3. Budynek Kina ?wiatowid by? budowany podczas prze?omu pa?dziernikowego 1956, kiedy to odst?powano od zasad socrealizmu. Zrezygnowano wtedy z bogatej szaty zewn?trznej upraszczaj?c detal architektoniczny i nadaj?c mu proste, geometryczne formy.

4. Centrum A to klasyczne osiedle centrum Nowej Huty. S? tu nawet podziemne gara?e i pierwsze punktowce, budowane jeszcze w stylu socrealizmu. Do lat 60. mieszka?o tu wielu spo?rd 150 Grekw- emigrantw uciekajacych z kraju przed prawicowym re?imem.

5. Dom na os. Wandy 14 to pierwszy budynek w Nowej Hucie. Ot tej kamienicy zacz??a si? budowa miasta. St?d znajduje si? tu pami?tkowa tablica. Niewielki placyk pomi?dzy os. Wandy i Willowym by? pierwszym rynkiem Nowej Huty.

6. Bloki na os. Hutniczym to pierwsze w Polsce gmachy wystawione w technologii wielkiej p?yty, ktra cho? wynaleziona w USA do Polski przysz?a ze Zwi?zku radzieckiego.

7. Dom Szwedzki zosta? wybudowany w 1957 jako pierwszy nowoczesny gmach mieszkalny w Krakowie po odrzuceniu zasad socrealizmu. Projekt i technologia zosta?y zaczerpni?te z architektury szwedzkich miast Sztokholmu i Goteborga, st?d do dzi? nazywany on jest blokiem szwedzkim. Ma on d?ugo?? 200 m. i jest najd?u?szym budynkiem mieszkalnym w Nowej Hucie.

8. Muzeum Nowej Huty na os. S?onecznym posiada w swoich zbiorach liczne dokumenty i publikacje po?wi?cone Nowej Hucie, w tym tak?e architekturze i urbanistyce. Sam budynek w ktrym si? znajduje jest przyk?adem modernistycznej architektury ko?ca lat 50.

9. Ko?ci? Serca Jezusowego wzniesiony w stylu postmodernistycznym w miejscu, gdzie niegdy? mia? stan?? pierwszy w Nowej Hucie ko?ci?. W latach 50. Nie uda?o si? go jednak zrealizowa?, a miejsce to w 1960 r. sta?o si? widowni? burzliwych manifestacji spo?ecznych znanych jako walka o Krzy? Nowohucki. Gdy ok. 2000 r. przyst?piono do budowy ?wi?tyni trzeba by?o zrealizowa? o wiele mniejszy obiekt ni? kiedy? zamierzano, bo na cz??ci dawnej dzia?ki wystawiono w czasach komunistycznych szko??.

10. Teatr Ludowy mia? by? pierwotnie tymczasow? budowl? wykonan? z drewna i rozebran? gdy powstanie , planowany na Placu Centralnym, wielki teatr. Dzi?ki uporowi architektw wzniesiono go jednak z ceg?y i dzi? stanowi jedyn? tego typu placwk? na terenie Nowej Huty, a zarazem ?wietny przyk?ad warszawskiej odmiany socrealizmu. Jako ciekawostk? mo?na poda?, ?e dwie okr?g?e wie?yczki zdobi?ce fasad? chciano pierwotnie usun??, gdy? uznano je za ... zbyt ameryka?skie !

11. Sala gimnastyczna Liceum nr. XI im. Marii D?browskiej to jedno z pierwszych nowohuckich kin z lat 50. Obok niego na niewielkim parkingu u?o?ona z czerwonych ceg?a nawierzchnia to oryginalny ?lad dawnej ulicy. W latach 50. Tak? nawierchni ? mia?y wszystkie ulice i place w Nowej Hucie.

12. Ko?ci? Matki Boskiej Krlowej Polski zwany jest od charakterystycznego dachu w kszta?cie ?odzi Arka Pana. Budowany jako symbol przeprawienia si? ko?cio?a katolickiego przez Czerwone Morze komunizmu by? sol? w oku w?adz PRL, ktre za wszelk? cen? stara?y si? nie dopuscic do jego uko?czenia. Budowa trwa?a 11 lat (1966-1977). Dzi? ?wi?tynia ta, b?d?ca lu?nym nawi?zaniem do kaplicy Le Coubusiera w Ronchamb, jest jednym z najbardziej charakterystycznych obiektw Nowej Huty, a zarazem jedna z ciekawszych realizacji koscielnych w skali ca?ej Europy.

Szlak wolno?ciowy

1. Brama G?wna kombinatu - Z czterech bastionw NSZZ Solidarno?? trzy: Warszaw, Wroc?aw i Gda?sk mia?y zak?ady rozproszone. W Nowej Hucie by?o to o wiele prostsze. Zatrudniaj?cy ponad 30 tysi?cy ludzi kombinat mia? tylko jedn? bram? prowadz?c? do miasta. Przekszta?cenie naturalnego pochodu ludzi wracaj?cych z pracy w antyrz?dow? manifestacj? doprawdy nie by?o trudne. Wystarczy?o tylko rozwin?? kilka transparentw i da? has?o do skandowania

2. Plac Centralny - W Polsce Nowa Huta by?a swoistym fenomenem architektonicznym, nie tylko ze wzgl?du na socrealistyczn? zabudow?, lecz tak?e na fakt, ?e ulice by?y specjalnie przystosowane do manifestacji.

Przywdcy podziemnej Solidarno?ci musieli by? nies?ychanie wdzi?czni budowniczym Nowej Huty za odpowiednie skomponowanie miasta.

3. Aleja R? - Pierwotnie mia?a to by? ulica, a raczej forma deptaka, ??cz?ca komunikacyjne rondo nazwane Placem Centralnym z g?wnym forum Nowej Huty - Placem Ratuszowym. Tego ostatniego, jak wiemy, nie zrealizowano i Aleja R?sta?a si? typow? dla socjalistycznej urbanistyki drog? donik?d. 17. kwietnia 1973 r. stan?? tu wa??cy 7 ton pos?g. W nocy 18. kwietnia 1979 r. Alej? R? wstrz?sn?? pot??ny wybuch. Kto? roz?o?y? ?adunki pod krocz?cymi nogami Lenina. Pierwszy ?adunek urwa? wodzowi pi?t?, drugi spad? z postumentu i eksplodowa? na placu, wybijaj?c wszystkie szyby w oknach, ale nie uszkadzaj?c pomnika. Lenin ocala? i jeszcze przez 10 lat. W latach 80. demonstranci obrzucali go farb?, usi?owali przewrci? lub podpali?. Ostatecznie pomnik Lenina usuni?to 10. grudnia 1989 r., W 1992 r. zakupi? go ekscentryczny szwedzki milioner Big Bengt Erlandsson. Dzi? mo?na go podziwia? w miasteczku osobliwo?ci Halltjaparal pod Sztokholmem.

4. Plac W?odka Urwipi?ty - Tu? za pomnikiem Lenina znajduje si? niewielki skwerek nazywany lokalnie Zad...em Lenina lub po s?ynnym zamachu na monument - Placem W?odka Urwipi?ty. Mie?ci si? tu restauracja Stylowa (po wybuchu - Bar pod Kuternog?), za? po drugiej stronie - galeria wystawowo-handlowa. Kiedy? w tych pomieszczeniach mia? swoj? siedzib? nowohucki Salon Towarzystwa Przyjaci? Sztuk Pi?knych. Przez lata by?a to jedyna tak du?a artystyczna instytucja na terenie Nowej Huty.

5. Plac Ratuszowy - Przechodz?c z Placu W?odka Urwipi?ty dalej, dostajemy si? na dawny Plac Ratuszowy. Kiedy? mia?o to by? g?wne forum nowego miasta, z w?asnym ratuszem i reprezentacyjnymi gmachami mieszcz?cymi wa?ne urz?dy spo?eczne i pa?stwowe. Tu mia?o bi? serce Nowej Huty.

Plac zosta? cz??ciowo zabudowany, a reszt? zmieniono na park. Wznosz? si? przy nim liczne budowle z okresu odwil?y i lat 60. W?rd nich jest jak?e dom szwedzki- pierwszy w pe?ni modernistyczny budynek w Krakowie, wzorowany na rozwi?zaniach Le Corbusiera.

6. Dom Szwedzki - W trzy lata po zgonie Stalina nadszed? polski pa?dziernik a wraz z nim okres wzgl?dnej wolno?ci. Architekci polscy wybrali si? do Szwecji. Tu pod Sztokholmem zapoznali si? z najnowszymi rozwi?zaniami w budownictwie i po powrocie zacz?li stawia? domy zwane szwedzkimi.

Pierwszy z nich powsta? na osiedlu B-3, zwanym dzi? Szklane Domy. Jego autorem by? Janusz . By? to pierwszy ca?kiem nowoczesny gmach w wczesnym Krakowie i wycieczki przyje?d?a?y, by go obejrze?.

7. Osiedle Teatralne - Teren dzisiejszego Osiedla Teatralnego nosi? niegdy? nazw? Tajwanu. Jego budow? zacz?to bowiem z daleka od istniej?cych ju? zabudowa? i nowe bloki wygl?da?y jak wyspa na oceanie faluj?cego tu jeszcze zbo?a. Na prze?omie lat 50. i 60.pozostawa?o tu wystarczaj?co du?o miejsca, by ulokowa? te obiekty, ktre nie mie?ci?y si? na innych osiedlach. Po publikacji Poematu dla doros?ych A. Wa?yka wystawiono okaza?e kino i teatr. Po 1956 roku w?adze zgodzi?y si? na wybudowanie ko?cio?a, a potem cofn??y t? decyzj? i zarz?dzi?y, by w miejscu ?wi?tyni wznie?? szko??. Spowodowa?o to w kwietniu 1960 r. wybuch zamieszek znanych jako walki o Krzy? Nowohucki.

8. Krzy? Nowohucki Dopiero w 1957 r., na fali odwil?y Rada Narodowa zgodzi?a si?, by stan?? w Nowej Hucie ko?ci?. W 1960 r. w?adze rozwi?z?y komitet budowy, a gromadzone przez wiernych ?rodki skonfiskowano i przeznaczono na cele spo?eczne. W miejscu ?wi?tyni postanowiono wybudowa? szko??. W po?owie kwietnia zawiadomiono ksi?dza, ?e ma usun?? krzy?, a w tydzie? p?niej spychacz zacz?? zasypywa? wykopy zrobione pod fundamenty ko?cio?a. Gdy podkopany krzy? zacz?? si? przechyla?, t?umiona przez lata furia ludzi znalaz?a gwa?towne uj?cie. Konfrontacja spo?ecznego protestu z decyzjami w?adz przybra?a g?o?n?, krwaw? form?. Nie wiemy, ilu uczestnikw demonstracji ucierpia?o podczas zaj??, ale je?eli straty w?rd milicji okre?lano na 200 rannych (w tym 15 ci??ko), to po stronie ludno?ci cywilnej musia?o by? ich trzy- lub czterokrotnie wi?cej.

W 2001 r. tu? obok krzy?a ks. kardyna? Franciszek Macharski konsekrowa? niewielki ko?ci?ek Naj?wi?tszego Serca Pana Jezusa. W ten sposb zi?ci?o si? marzenie ludzi, ktrzy czterdzie?ci lat wcze?niej walczyli o Nowohucki Krzy?.

9. Kino ?wit- Efektem og?oszenia przez Adama Wa?yka Poematu dla doros?ych by?o m.in. wystawienie w Nowej Hucie dwch du?ych kin oraz kilkunastu mniejszych. Projekt kina ?wit zosta? przys?any z Warszawy - tak bardzo ?pieszy?o si? w?adzy udowodni?, ?e dba o obywateli.

10. Teatr Ludowy - Teatr Ludowy zainaugurowa? dzia?alno?? 3 XII 1955 r. wystawieniem sztuki Krakowiacy i grale Wojciecha Bogus?awskiego. Dobr repertuaru nie by? przypadkowy akcja dramatu toczy si? pod pobliskim klasztorem w Mogile. Na pami?tk? owej premiery, a tak?e dla uczczenia samego Bogus?awskiego, osiedla po drugiej stronie ulicy (naprzeciw teatru) ochrzczono mianem Krakowiakw i Grali.

Przez teatr przewin??o si? wielu wybitnych re?yserw i aktorw, m.in. Krystyna Skuszanka, Jzef Szajna, Ryszard Filipski, Olga Lipi?ska, Izabela Cywi?ska, Franciszek Pieczka, Witold Pyrkosz i Jerzy Stuhr.

11. Arka Pana - ko?ci? Matki Bo?ej Krlowej Polski - Przez siedem lat od wydarze? zwi?zanych z obron? Krzy?a Nowohuckiego trwa?a wwojna pozycyjna mi?dzy w?adz? a Ko?cio?em. W ko?cu zosta?a wydana zgoda na budow? ko?cio?a i w miejscu, gdzie sta?a kaplica. Przez swj opr komuni?ci sami doprowadzili do tego, ?e powstanie Arki sta?o si? sensacj? na skal? ?wiatow?.

Powstanie ko?cio?a by?o przede wszystkim zas?ug? dwch ludzi: obecnego Ojca ?wi?tego, Jana Paw?a II - podwczas arcybiskupa krakowskiego, oraz mianowanego przeze? w 1965 r. na proboszcza Bie?czyc ks. Jzefa Gorzelanego. Pokonuj?c rozmaite przeszkody, z uporem d??yli oni do zako?czenia robt i 15. maja 1977 r. szcz??liwie dokonali konsekracji ?wi?tyni.

Od 13. czerwca 1982 r. pod Ark? Pana co miesi?c odbywa?y si? demonstracje przeciwko wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego.

12. Blokowiska - Gdy w 1959 r. Nowa Huta zacz??a si? rozrasta? poza obr?b wytyczony przez plan Ptaszyckiego, Stowarzyszenie Architektw Polskich rozpisa?o konkurs na zabudow? osiedla Bie?czyce. Obecny w komisji przedstawiciel inwestora by? zdania, i? nale?y kontynuowa? zabudow? nisk?, 5-pi?trow?, ale zosta? przeg?osowany. Wybrano projekt warszawskiej architektki, J. Guzickiej, z wysokimi punktowcami lu?no rozstawionymi w terenie.

Ten typ budynkw zdominowa? wkrtce krajobraz nowych osiedli, nie tylko w Nowej Hucie, ale i w Polsce.

13. Pomnik Bogdana W?osika - Bogdan W?osik by? pracownikiem Wydzia?u Walcowni Zimnej i uczniem III klasy technikum wieczorowego. Zgin?? 13. pa?dziernika 1982 roku, zastrzelony przez agenta S?u?by Bezpiecze?stwa.

Pomnik w miejscu ?mierci Bogdana W?osika stan?? dopiero w 1992 roku. Jest on dedykowany wszystkim ofiarom stanu wojennego. W Nowej Hucie nale?eli do takich: Adam Grudzi?ski, Andrzej Szewczyk, Ryszard Smogur , Marek Domaga?a, Emilia Dada?a-Afenda, Jacek ?aba, Jzef Sawa, Eugeniusz Bychawski. Wszyscy wymienieni byli dzia?aczami pierwszego w Polsce wolnego zwi?zku zawodowego - NSZZ Solidarno??.

Maciej Miezian