Centrum Nowej Huty

1. Plac Centralny – socrealistyczny, zrealizowany w latach 1952-1958 według projektu Tadeusza Ptaszyckiego oraz Maty I Janusza Ingardenów. Architektura placu nawiązuje w formie pastiszowej do europejskich budowli renesansowych i barokowych. Projekt nie do końca zrealizowany (brak zamknięcia od południa, gdzie miał stać monumentalny Dom Kultury).

2. Plac Ratuszowy – skwer w miejscu, gdzie miał stać ratusz Nowej Huty otoczony przez reprezentacyjne gmachy użyteczności publicznej, siedziby partii, związków zawodowych i organizacji społecznych. Projekt nie zrealizowany. Plac Ratuszowy stanowi swoistą pamiątkę załamania się systemu komunistycznego po śmierci Stalina.

3. Kino „Światowid” – budynek wystawiony w latach 1955-1957 jako reakcja władz komunistycznych na ukazanie się w 1955 „Poematu dla rosłych” Ważyka, gdzie po raz pierwszy rzeczywistość nowohucka została odmalowana w ciemnych barwach. Przykład architektury z okresu stopniowego odchodzenia od socrealizmu. Usytuowany w miejscu, gdzie w czasach II wojny światowej znajdował się podobóz dla Żydówek stanowiący część Obozu Pracy (Baulager 15/XIV).

4. Osiedle Wandy – pierwsze nowohuckie osiedle. Domy tzw. „warszawskie”, wznoszone według typowego projektu ( 3 kondygnacje z dachami) autorstwa architekta Franciszka Adamskiego. Przy ul. S. Mierzwy rozgraniczającej os. Wandy i os. Willowe – niewielkie forum. Na jednym z domów (os. Wandy 14.) pamiątkowa tablica poświęcona początkom miasta.

5. Dom „szwedzki” – przykład architektury po okresie „odwilży” i „październiku” 1956 roku wystawiony w 1959 roku według proj. Janusza Ingardena. Pierwszy nowoczesny budynek Nowej Huty, odchodzący od wzorców socrealistycznych.

6. Figura przydrożna (os. Szklane Domy) – betonowy krzyż z 1932 roku, stojący na miejscu wcześniejszego drewnianego, ufundowanego w 1880 roku przy dawnej drodze z Mogiły do Bieńczyc. Miejsce, gdzie w latach wojny partyzanci składali przysięgę na wierność ojczyźnie. W styczniu 1945 roku modlono się pod nim o ocalenie Krakowa. W czasach stalinowskich zniszczony przez junaków z organizacji „ Służba Polsce”.

7. Centrum Administracyjne Huty im. Tadeusza Sendzimira – zespół socrealistycznych budynków proj. Janusza Ingardena nawiązujących w formie do renesansowych i barokowych pałaców włoskich (stąd popularne nazwy obiektów : „Watykan” lub „Pałac Dożów”). W środku licznie zachowane socrealistyczne wnętrza i meble.

8. Osiedle Stalowe – ostatnie z osiedli wznoszonych w czasach stalinowskich, o najbogatszym wystroju architektonicznym i najbardziej okazałej formie. Nawiązuje zarówno do tradycji starożytnego Rzymu, jak i do renesansu. Domy 5-6 kondygnacyjne, typowe dla całego centrum Nowej Huty. Ograniczenie wysokości budynków wynikało z usytuowanego w Czyżykach lotniska, funkcjonującego od 1963 roku.

9. Teren dawnego obozu pracy (Baulager 15/XIV) – założonego w 1940 roku przez okupacyjne władze niemieckie. Zajmował obszar od ul. Klasztornej do dzisiejszego Placu Centralnego. Znajdowało się tu około 20 baraków ogrodzonych siatką. W miejscu obecnych szpitali: laryngologicznego i okulistycznego stał otoczony drutem kolczastym obóz dla 300 jeńców rosyjskich (filia obozu 369 w Kobierzynie), zaś w okolicach dzisiejszego kina „Światowid” barak przeznaczony na obóz żeński dla 30 Żydówek.

10. Kino „Świt” – socrealistyczne kino oddane do użytku w 1953 roku. Klasyczny przykład architektury tego okresu. Okolice kina zwane były przez mieszkańców „Tajwanem”, gdyż w owym czasie były to obrzeża nowo wznoszonego miasta.

11. Krzyż „nowohucki” – ustawiony 1957 roku na miejscu, gdzie miał stanąć pierwszy nowohucki kościół. Po cofnięciu przez komunistyczne władze zgody na budowę kościoła i próbie usunięcia krzyża doszło w 1960 roku do rozruchów zwanych „walką o krzyż nowohucki”. Krzyż zostawiono a na miejscu kościoła zbudowano szkołę.

12. Teatr Ludowy – socrealistyczny budynek projektu Janusza Ingardena , wybudowany w 1955 roku jako scena kameralna (właściwy teatr miał stanąć na Placu Centralnym). W architekturze liczne odniesienia do stylów z przeszłości, w tym także do architektury starożytnego Egiptu. Teatr nowohucki zawsze miał opinię sceny awangardowej, nie stroniącej od eksperymentów artystycznych i społecznych.

13. Muzeum Czynu Zbrojnego – siedziba organizacji kombatanckich z terenu Nowej Huty. Na piętrze ciekawe muzeum zawierające eksponaty z I i II wojny światowej (broń, mundury, wyposażenie). Przed wejściem ciężki rosyjski czołg IS-2 z czasów II wojny. Jego nazwa to skrót od słów: „Józef Stalin”.

14. Oddział Muzeum Archeologicznego w Krakowie – stacja archeologiczna powstała w 1953 roku jako filia Muzeum Archeologicznego w Warszawie. Gromadzi zbiory pochodzące z nowohuckich wykopalisk. Teren dzisiejszej Nowej Huty posiada wiele cennych stanowisk archeologicznych, jego zasiedlenie sięga epoki neolitu (4,5 tysiąca lat p.n.e.).

15. Lotnisko Rakowice – założone w 1912 roku jako wojskowe lotnisko Twierdzy Kraków (jedno z najstarszych w Europie), związane z pierwszą stałą linią długodystansowej poczty powietrznej Wiedeń - Kraków - Lwów - Kijów – Odessa. W późniejszym czasie udostępnione także lotnictwu cywilnemu. Funkcjonowało do 1963 roku. Po zamknięciu lotniska w dawnych hangarach urządzono Muzeum Lotnictwa, a wokół pasów startowych wybudowano nowe osiedla. W parku, przed muzeum, Pomnik Lotników Polskich autorstwa Bronisława Chromego.

Bieńczyce

16. Kościół Matki Bożej – Królowej Polski, zwany „Arką” – współczesny kościół nawiązujący w formie do kształtu łodzi. Dzieło arch. Wojciecha Pietrzyka inspirowane kaplicą Le Corbusiera w Ronchamp. W środku tabernakulum z kamieniem księżycowym, pełen ekspresji krucyfiks Bronisława Chromego, zaś w krypcie piety dłuta Andrzeja Rząsy. Przed kościołem pomnik ku czci poległych w latach 80 – tych.

17. Dwór przy ul. Kaczeńcowej – z XIX w. bez charakterystycznych cech stylowych, położony na skarpie nad stawem. Jego dzierżawcą był Edward Matejko – brat wybitnego malarza, Jana Matejki. Wewnątrz znajdowała się znaczna kolekcja obrazów twórcy „Grunwaldu”.

18. Gmach ”Sokoła” – elektryczny budynek z początku XX wieku, wybudowany staraniem miejscowego działacza ludowego, Franciszka Ptaka, dla Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. W budynku mieściła się sala gimnastyczna. Pierwszy sportowy obiekt na terenie Nowej Huty.

19. Dawny dworzec kolejowy w Bieńczycach – pozostałość założonej w XIX w. prywatnej wąskotorowej linii kolejowej wiodącej do krakowskich Grzegórzek przez Czyżyny, Bieńczyce, Mistrzejowice, Grębałów do Kocmyrzowa. Linię tę, wykorzystywaną jeszcze w czasach wznoszenia Nowej Huty, w późniejszym okresie zlikwidowano. Jej pozostałością są ulice Mogilska i Kocmyrzowska.

Mistrzejowice

20. Fort 48a „Mistrzejowice” – mały międzypolowy fort pancerny, porosły dziś okazałym starodrzewiem. Wzniesiony w XIX w. przez Austriaków jako element V grupy warownej twierdzy Kraków.

21. Kościół św. Maksymiliana Marii Kolbego – budowla współczesna, o ciekawym nawiązującym do sarmatyzmu wystroju wnętrza. Dzieło architekta Józefa Dutkiewicza. We wnętrzu liczne rzeźby Gustawa Zemły – jednego z wybitniejszych współczesnych rzeźbiarzy polskich. Kościół ten erygował biskup krakowski Karol Wojtyła w 1976 roku, a potem w 1983 roku, już jako papież Jan Paweł II, osobiście go konsekrował w czasie swojej drugiej pielgrzymki do Ojczyzny.

Batowice

22. Fort 48 „Katowice” – jednowałowy główny fort artyleryjski wzniesiony przez Austriaków w 1884 jako element V grupy warownej twierdzy Kraków. Obecnie zarosły starodrzewiem i zamieniony na park.

Krzesławice

23. Fort 49 „Krzesławice” – jednowatowy, główny fort artyleryjski wybudowany przez Austriaków w XIX w. jako element VI grupy warownej twierdzy Kraków. Na początku wieku odbywał tu służbę wojskową Wincenty Witos. Miejsce walk w 1914 roku, podczas rosyjskiego szturmu na Kraków. W dwudziestoleciu międzywojennym placówka dekryptażu pracująca nad słynnym niemieckim szyfrem „Enigmą”. W czasie II wojny – miejsce straceń. Po wojnie zdewastowany.

24. Mauzoleum na Forcie „Krzesławice” – kamienny monument wystawiony w 1956 ku czci 440 patriotów polskich rozstrzelanych w latach 1939 – 1941 w krzesławickim forcie. Autorami projektu architektonicznego byli Władysław Leonowicz i Tadeusz Ptaszycki. Monument wykonali: Alicja Rynach i Franciszek Foth.

25. Fort 49a „Dłubnia” – dwuwałowy główny fort pancerny wzniesiony według projektu Maurycego Brunnera – najwybitniejszego austriackiego twórcy architektury fortecznej. Fort należał do VI grupy warownej twierdzy Kraków. Brał udział w walkach w 1914 roku, podczas rosyjskiego szturmu na Kraków.

26. Dwór przy ul. Wańkowicza – historyzujący, murowany, wzniesiony przez Kirchmajerów w 1820 na miejscu drewnianego dworu Hugona Kołłątaja. W 1876 roku zakupił go Jan Matejko i przebudował na obecną formę, dodając pracownię i ganek własnego projektu w stylu gotyku nadwiślańskiego. Obecnie własność Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Wewnątrz Muzeum J. Matejki i H. Kołłątaja.

27. Kościół św. Jana Chrzciciela – drewniany, o konstrukcji zrębowej z XVII wieku. Przeniesiony do Nowej huty z Jawornika (k. Myślenic) i po częściowej rekonstrukcji ustawiony w pobliżu Dworku Jana Matejki w Krzesławicach, gdzie miał powstać skansen. Wewnątrz barokowe ołtarze oraz cenne malowidła ludowe w prezbiterium.

Grębałów

28. Fort 49 1/4 „Grębałów” – mały międzypolowy fort pancerny, podobny do fortu Mistrzejowice, ale parterowy i wyposażony w tradytory o oryginalnej konstrukcji. Wzniesiony przez Austriaków w XIX wieku jako element VI grupy warownej Twierdzy Kraków według projektów Maurycego Brunnera - najwybitniejszego austriackiego twórcy architektury fortecznej. Fort ten, podobnie jak forty „Dłubnia” i „Krzesławice”, brał udział w walkach w 1914 roku, podczas rosyjskiego szturmu na Kraków.

Mogiła

29. Kopiec Wandy – prehistoryczny kopiec z około VI-VII w. n.e. pełniący pierwotnie rolę obserwatorium astronomicznego. Otaczające go wały ziemne to pozostałości Fortu 49 1/2 „Wanda” należącego do VI grupy warownej Twierdzy Kraków. Kopiec uchodzi za mogiłę Wandy – córki legendarnego założyciela miasta Kraka. Na szczycie nieduży marmurowy pomnik z 1890 roku, projektu Jana Matejki.

30. Fort 49 1/2 „Mogiła” – międzypolowy fort piechoty z około 1884 roku, ryglujący trakt sandomierski. Był ostatnim fortem VI grupy warownej twierdzy Kraków. Po raz ostatni wykorzystywali go Niemcy w 1945 roku, usiłując zorganizować obronę przeciwko nadciągającej ze wschodu Armii Czerwonej. Manewr okrążający marszałka Iwana Koniewa sprawił, ze fort nie wziął udziału w walce.

31. Zespół klasztorny oo. Cystersów – otoczony murem i niegdyś oblany wodą, romańsko-gotycki klasztor ufundowany w 1222 roku przez Iwo Odrowąża. Po zniszczeniu przez tatarów w 1241 roku, ukończono dopiero przez Kazimierza Wielkiego. Potem wielokrotnie przebudowywany: w XVI, XVII, a przede wszystkim w XVIII w. Wysokiej klasy zabytek architektury. Najciekawsze obiekty to: gotycki kościół św. Wacława (XIII – XV w.), budynek klasztorny (XIII – XV w.), priorat (XV – XVI w.), nowy pałac opacki (XVI w.). Przy pd.-zach. Narożniku murów opactwa zachowany fragment folwarku z domem rządcy, karczmą, młynem i ciekawą ludową kapliczką.

32. Kościół św. Bartłomieja – gotycki parafialny kościół drewniany, zbudowany w 1466 roku przez Macieja Mączkę (data i sygnatura zachowana na portalu). W późniejszych latach wielokrotnie przebudowany. Wystrój pochodzi z czasów baroku i rokoka (1766). Kościół trójnawowy, co w polskim budownictwie drewnianym jest rozwiązaniem unikatowym.

33. Elektryczna willa przy ul. Klasztornej z końca XIX w. należąca niegdyś do rodziny Rogozińskich. W otaczającym ją parku od strony ul. Sieroszewskiego – głaz upamiętniający pisarza Wojciecha Bogusławskiego. Akcja jego słynnej narodowej opery: „Krakowiacy i górale” rozgrywa się w Mogile.

34. Figura przydrożna – XIX – wieczna kamienna figura św. Floriana na postumencie, stojąca przy trakcie prowadzącym do przeprawy przez Dłubię.

35. Figura przydrożna – XIX – wieczna drewniana kapliczka szafkowa na ceglanym słupie z figurą św. Jana Nepomucena i najświętszej Marii panny, wskazująca niegdyś drogę przeprawy przez Dłubię.

36. Kaplica w Lasku Mogilskim Matki Boskiej Częstochowskiej – drewniana kaplica wybudowana w 1947 roku przez mieszkańców Krakowa jako wotum za ocalenie miasta w styczniu 1945. Inicjatorem budowy był Tadeusz Lamot z Krakowa, a wykonawcą – Jan Figlarz, cieśla z Łęgu.

Pleszów

37. Pałac – klasycystyczno-elektryczna budowla, wzniesiona w 1829 roku przez bankiera Wincentego Kirchmajera na miejscu dawnej rezydencji Czartoryskich i Ponińskich. Przebudowana w 2. poł XIX w. Całość otoczona dobrze zachowanym parkiem z systemem tarasów i stawami.

38. Kościół św. Wincentego i Narodzenia NMP – budowla klasycystyczna, wzniesiona w 1806 roku według projektu Sebastiana Sierakowskiego na miejscu starszej drewnianej (parafia istniała już od XIII w.). Jedna z nielicznych obiektów sakralnych w tym stylu w obrębie dzisiejszego Krakowa. Wystrój pochodzi z nie istniejącego już kościoła WW. Świętych w Krakowie. Przed kościołem- ciekawa XIX – wieczna kapliczka.

39. Cmentarz parafialny – z neogotycką kaplicą z poł. XIX wieku, stanowiącą mauzoleum bankierskiej rodziny Kirchmajerów – właścicielem Pleszowa. Na cmentarzu, otoczonym efektownym modernistycznym murem z kolistymi prześwitami, liczne grobowce z przełomu XIX i XX wieku.

Branice

40. Dwór – klasycystyczny w stylu „stanisławowskim” z pocz. XIX w., z kolumnowym portykiem, należący niegdyś do rodu Badenich. Z dużego zespołu zabudowy, który istniał jeszcze kilkanaście lat temu, zachował się jedynie spichlerz dworski.

41. Lamus dworski – późnorenesansowy dwór z 1603, wystawiony przez Jana Branickiego w formie wieży zwieńczonej attyką z krenelażem. Elewacja dekorowana sgraffitowym boniowaniem. We wnętrzu zachowany renesansowy portal z herbami i ozdobny kominek.

Ruszcza

42. Dwór – rezydencja w formie neorenesansowej willi z 1863 roku, z gankiem frontowym na żeliwnych kolumnach, wystawiona przez Pawła Popiela – wybitnego polityka galicyjskiego, znawcę sztuki i konserwatora krakowskich zabytków. Wokół dworu zachowane nikłe resztki parku.

43. Kościół św. Grzegorza – gotycka budowla sakralna z XV w., fundacji Wirzbięty z Branic, wystawiona na miejscu wcześniejszej, zniszczonej prze Tatarów w 1241. Przy prezbiterium ośmioboczna kaplica w stylu ruskim wzniesiona około 1925 roku przez Adolfa Szyszko-Bohusza. Z kościoła tego pochodzi słynne epitafium Wirzbięty z Branic z ok. 1420 (obecnie w Muz. Szołayskich w Krakowie). W samym kościele zachował się gotycki nagrobek Wirzbięty w formie płyty kamiennej z jego przedstawieniem w zbroi rycerskiej.

Wadów

44. Dwór – rezydencja w kształcie neorenesansowej willi z XIX w., wystawiona przez rodzinę Badenich. Na frontonie herby Badenich i Wężyków. Całość otoczona zabytkowym parkiem.

45. Figura przydrożna – barokowa, kamienna kapliczka z figurą św. Antoniego Paderewskiego, pochodząca z 1780.

Łuczanowice

46. Nowy Dwór – w stylu malowniczego historycyzmu, wzniesiony na początku XX w. według projektu architekta Tadeusza Stryjewskiego, jako skrzydło starszego, modrzewiowego dworu z 1787 roku. W obrębie Nowego Dworu znalazł się stary murowany lamus, będący niegdyś kaplicą ariańską. Nowy i stary dwór przylegały do siebie pod kątem prostym do 1953 roku, kiedy to starszy dwór rozebrano.

47. Figura przydrożna – XIX w. drewniany ludowy krucyfiks, z wyobrażeniem Chrystusa oraz Marii i św. Jana stojącego pod krzyżem.

48. Cmentarz dysydencki – kalwiński cmentarz dworski, rodzin Żeleńskich i Dębnickich, z XVIII w., z kolistym kopcem zwieńczonym piramidą. W kopcu komora grobowa Żeleńskich, wokół klasycystyczne nagrobki. Unikalny zespół obiektów o dużej wartości.

Kościelniki

49. Pałac Wodzickich – klasycystyczna rezydencja, przebudowana z barokowej w 2 poł. XVIII w. W pobliżu pałacu zabudowań gospodarczych oraz pomnik-fontanna wiązana z pobytem króla ST. Aug. Poniatowskiego. Obecnie pałac w stanie ruiny z zachowaniem, 4,5 hektarowym parkiem.

Góra Kościelniaka

50. Kościół pw. Wszystkich Świętych – barokowy, drewniany obiekt sakralny, z 1648 roku, z wolnostojącą murowaną klasycystyczną dzwonnicą z XIX w. Późnobarokowa kamienna balustrada otaczająca kościół pochodzi z pałacu w Kościelniakach. W kościele i na plebanii ciekawe obrazy z XVIII – XX w. Obok kościoła austriacki cmentarzyk żołnierski z czasów I wojny światowej.